قوم پارس که در هنگام مهاجرت دوم اقوام ایرانی با گذر از شمال دریای مازندران به سوی جنوب کوچ کرده بودند در ناحیه جنوبی و غربی زاگرس حکومتی تشکیل دادند که تا مدتهای زیاد باج گزار شاهنشاهی بزرگ مادها بودند. البته با توجه به اینکه مادها خود از اقوام ایرانی بودند نسبت به پارس ها توجه ویژه ای داشتند. بزرگ قوم پارس در ابتدای تشکیل حکومت فردی به نام "هخامنش" بود و پس از وی پسرش به نام "چیش پیش" به فرمانروایی رسید. او قبل از مرگ فرمانروایی خود را بین دو پسرش به نامهای "آریارمنه" و "کوروش" تقسیم کرد. بخش واگذار شده به آریارمنه را پارس نامیدند و بخش دیگر را به نام انزان (انشان) نام گذاری کردند. در شاخه اول پس از آریارمنه پسرش "آرشام" به فرمانروایی رسید. در شاخه دوم پس از کوروش (اول) پسرش "کمبوجیه (اول)" و پس از او "کوروش (دوم)" به حکومت انشان دست می یابند و این کوروش (دوم) همان است که بعدها به دلیل لیاقت و خردمندی به لقب کوروش کبیر ملقب میشود. وی با یکپارچه کردن حکومت هخامنشیان و نیز گرد هم آوردن تمام اقوام پارسی بنیان گزار حکومتی شد که در تاریخ به عنوان نخستین حکومت متمدن و مبتنی بر حفظ حقوق انسانها شناخته شده است.
کوروش رفتاری متناقض با زمان خود نشان داد و از ابتدای راه خویش به عنوان یک انقلابی آرمانگرا حقوق همه افراد و اقوام را به عنوان انسان به رسمیت شناخت. در هیچ جنگی پیش قدم نبود و پس از پایان هیچ یک از جنگ هایش مانند فاتحان دوران خویش عمل نکرد بلکه با رأفت و بزرگ منشی از خود چهره ای نشان داد که در سراسر قلمرو پهناوری که بر آن حکومت میکرد او را نه به عنوان شاه یا شاهنشاه که با القابی چون پدر، سرور و قانون گذار می نامیدند.
پس از کوروش بزرگ پسرش "کمبوجیه (دوم)" به سلطنت رسید و با الحاق مصر به قلمرو بزرگ هخامنشیان، علیرغم دوران بسیار کوتاهش که در اثر مرگی مشکوک به پایان رسید نامی جاودان در تاریخ برای خود ثبت کرد.
در پی بحرانی که به دلیل مرگ کمبوجیه ایجاد شد "داریوش (بزرگ)" که نوه آرشام (آخرین پادشاه سلسله پارس قیل از یکپارچه شدن حکومت پارس- انشان) بود توانست با درایت ثبات و امنیت را دوباره در قلمرو بزرگ هخامنشیان ایجاد کرده و با تاسیس یک مجموعه منظم اداری، سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی نا هخامنشیان را در تاریخ پایدار و جاودان نماید.
وی با ازداج با "آتوسا" دختر کوروش بزرگ موقعیت و محبوبیت خویش را در بین مردم تثبیت کرد و به همین خاطر پس از او پسرش "خشایارشا" که نوه کوروش بزرگ بود به سلطنت رسید.
دیگر پادشاهان بزرگ سلسله هخامنشیان تا پایان عبارتند از اردشر اول، داریوش دوم، اردشیر دوم، اردشیر سوم و داریوش سوم.
منبع: کتاب "ترجمه کتیبه های هخامنشی، تالیف محمد کاظم توانگر زمین"
